darbeicindedarbegif.gif

YAZARLAR

Tüm Yazıları Haluk Şahin

Bilimsel sorumluluk ve kahramanlık

10.02.2016 09:01

Bir aylık bir ziyaretten sonra henüz döndüğüm ABDdeki en önemli haberlerden birisi Michigan eyaletinin 100 bin nüfuslu Flint kentinin suyunununun kirlenmiş olmasıydı. Yapılan ölçümler, kentin içme suyunun tehlikeli düzeyde kurşun bulundurduğunu ve bu suyu içen binlerce çocuğun ağır sağlık rizikolarıyla karşı karşıya bulunduğunu gösteriyordu.

Ve,  dolaylarında irili ufaklı pek çok üniversitenin bulunduğu Flint bu keşfi başka bir eyaletten bir biliminsanına borçluydu: Virginia Tech Üniversitesinden Profesör Marc Edwardsa!  

    Kentin içme suyu ile ilgili gerçek o yörenin bilim insanları tarafından ya görmezden gelinmiş ya da bilindiği halde dile getirilmemişti. 

Çünkü, yalnızca Türkiyede değil, Amerikada da bazı bilimsel gerçekleri dile getirmenin sakıncaları vardı. Halk sağlığını ilgilendiren böylesine yaşamsal bir konuda bile gerçekleri söyleyebilmek için yüksek ahlaki cesaret gerekebiliyordu.

    Şimdi Flintte bir kahraman muamelesi gören Prof. Edwards bunun farkındaydı: Aynı şeyi daha önce yaptığında başı belaya girmiş, ağır bedeller ödemek zorunda kalmıştı. 

Sistem bu türden Doğrucu Davutlardan haz etmiyordu. Sistem derken öncelikle Amerikan üniversite sistemini kastediyorum.

    Son 50 yıl içinde bu sistemin ödül-ceza mekanizması bozulmuştu: Devletten ve dev şirketlerden araştırma-geliştirme parası alabilen, eyalet sözleşmeleri kazanan parabulur hocalar krallaşmıştı. Bu türden paralar bulabilmek akademik başarının da baş göstergesi olarak görülmeye başlanmıştı.

İşte bu yapısal yozlaşma kamu yararına bilim yapılmasını zorlaştırıyordu. Üniversiteleriyle ünlü bir eyaletin, örneğin Michiganın fonladığı üniversitelerden birinde, baş sorumlusu yine o eyalet olan bir konuda özgürce araştırma ve yayın yapmak ne kadar mümkündü?  Böyle bir şey yapan genç bilim insanının terfi etmesi, yükselmesi, çalıştığı bölüme bol araştırma parası getirmesi ne kadar gerçekçi olurdu?

   Son onyıllarda bu ülkede üniversitelere egemen olan akademik kültür bu sorunun yanıtların olumsuz olmasını kaçınılmaz kılıyordu. Araştırmalar, kamusal yarar için bilim amaçlı olmaktan çıkıyor, özgeçmiş cilalamak için parlatılan kof projelere dönüşüyordu. 

Doğruları söylemeyi etik bir yükümlülük sayan biliminsanının işi epeydir Amerikada da zordu.

Prof. Edwards kendisyle yapılan bir görüşmede şöyle demiş:

  Ben bilim tapınağında ibadet ederek büyüdüm.  Bilim insanlarının bu duruma düşebileceğine kesinlikle inanmazdım. Bu durumu açıklamak için aklıma gelen tek şey şu: Bu insanların bilimle ilgisi yok diyorum. Bilimin amacı hakikati aramak ve insanlara yardım etmek olmalı.  Eğer amacın başka bir şey ise, biliminsanı kendisini sorgulamalı.

                                                     *    *   *

Yaptığı bilimsel müdahalelerle bir çeşit bilim kahramanı haline gelen Prof. Edwards üniversitesi Virginia Techte kahramanlıkla ilgili bir de etik dersi veriyormuş. Öğrencilerine yalnızca insanların değil, hayvanların bile doğasında kahramanlık olduğunu anlatıyor, sisteme karşı direnmenin ve doğruları söylemenin önemi üzerinde duruyormuş. Ama bunun bir faturası olacağını da hatırlatıyormuş.

   Ya bizim üniversitelerimiz?  Bizde kaç üniversitede böyle bir ders verileblir?

Bu tartışmayı şöyle toparlayalım:

   Bilimsel doğruları söylemek bilim insanları için etik bir yükümlülüktür. Türkiyede de böyledir bu, Amerikada da.  Çağdaş bir ilkeden söz ediyorum.

Bilimsel doğruları söylemek ahlaki bir sorumluluktur da diyebiliriz.

Doğrular derken bilimsel yöntemlerle doğrulanmış olgu ve gerçeklerden söz ediyorum.

   Bilimsel doğruların özgürce dile getirilemeyeceği bir ülke tekin bir yer değildir. Bilimsel doğruların söylenmemesinin ya da söylenememesinin bedelini çok ağır biçimde öder.

Bilimsel olguların özgürce dile getirilemeyeceği ya da getirilmediği bir ülke, yangın alarmları kapatılmış eski bir ahşap binaya benzer.

   Tıpkı basın özgürlüğünün olmadığı, soruşturmacı gazetecilik yapılmayan ya da yapılamayan ülkeler gibi.

Cayır cayır yanma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Ya da yanıyordur!

Eğitim