darbeicindedarbegif.gif

YAZARLAR

Tüm Yazıları Doğan Yurdakul

Tarih böyle mi tartışılmalı?

17.12.2015 08:09

Son günlerdeki Fatih Sultan Mehmet ile ilgili bir polemiğe dışarıdan müdahil olarak benim de söylemek istediklerim var.

Konu özetle şu: Profesör Celal Şengörün, Armağan Çağlayana verdiği röportaj, dışkı konusunda çok tartışma yaratmıştı. Ancak o röportajda söylediği başka bir sözün üzerinde pek durulmamıştı.

Şengör o röportajda Fatih Sultan Mehmetin Muhammedin söylediklerine inanmıyorum dediğini de öne sürmüştü. Bunun üzerine Hürriyet yazarı Ahmet Hakan, Prof Şengöre bu iddiaya ne kanıt gösteriyorsun? diye sormuş, o da ona yanıt olarak yabancı bir yazarı referans vermişti: Raby, J., 1982, A sultan of paradox: Oxford Art Journal, cilt. 5, S. 8. Raby, ifadenin bizzat II. Bayezidin olduğunu söylüyor.

Ahmet Hakan ise bu açıklamaya şöyle karşılık verdi: Şengöre cevap olarak sadece şunu söylemek isterim: Jeoloji biliminde durum nedir bilmiyorum ama tarih ilminde öyle şeyler vardır ki kaynak gösterilerek kanıtlanamaz, öyle şeyler vardır ki kaynak gösterilerek çürütülemez. (Hürriyet, 15 Aralık 2015).

İKİNİZ DE HAKLISINIZ AMA...

Nasreddin Hoca gibi ikiniz de haklısınız demek isterdim ama, ne yazık ki ikisi de kocaman bir bütünün küçücük birer parçasına  takılınca, gerçeklik ortadan kayboluyor.

Sadece tarih biliminde değil, bütün bilim dallarında tek bir kaynak herhangi bir savı kanıtlamaya da, çürütmeye de yetmez. Bu açıdan Ahmet Hakan haklı sayılabilir. Ama, ikiniz de haklısınız dedik ya. Hipotez veya varsayım bile olsa Tarih de bütün bilim dalları gibi gerçeğe ulaşmak için her türlü kaynağa başvurabilir. Bu açıdan bakınca da Celal Şengör haklı görülebilir.

Öte yandan, Şengörün dayandığı kaynak da savını Fatihin büyük oğlu II. Bayezide dayandırıyor. Bayezidin babasının topraktaki üretim ilişkilerinde yaptığı bütün yeniliklere karşı çıktığı, büyük toprak sahipleri tarafından desteklendiği, iktidarını onlara borçlu olduğu kısmen kanıtlanmış güçlü bir savdır. Bayezidin koyu bir şeriatçı olduğu, yükselme dönemi içinde bir duraklama dönemi yaratmış olduğu, hatta babasını zehirlettiği savları da bunlara eklenebilir. Bu bakımdan, Fatihin İslama bakışı konusunda II. Bayezide dayanmak, öznel hatalar içeren bir  değerlendirmedir.

TARİH YAŞAYAN BİR BİLİM DALIDIR

Tarih, bize dayatıldığı (veya ezberletildiği) gibi ölü ve durağan bir bilim dalı değil, tam tersine yaşayan ve gelişen bir bilim dalıdır. Arkeolojik, antropolojik, jeolojik çalışmalarda hergün ortaya çıkan yeni bulgular, bize milyonlarca yılın tarihini bile yanlış veya eksik bildiğimizi gösteriyor, yanlışlar düzeltiliyor, eksikler tamamlanıyor.

Hadi o kadar uzağa gitmeyelim, biz acaba kendi yakın tarihimizi doğru dürüst biliyor muyuz? Daha birkaç gün önce Kanuninin mezarı bulunmadı mı?

Eğer her dönemde egemenlerin yazarları olan vakanüvislerin anlattığı masalları olduğu gibi kabul edecek ve tarih eğitimimizi de böyle sürdüreceksek sıkıntı yok! –ya da çok!

Oysa biz, tarihe başka açılardan bakan, resmi tarihin yanlış ve eksiklerini araştıran tarihçilerin elde ettikleri bulguları tartışmak zorundayız. Sayın Prof. Halil İnalcıkın, Osmanlının kuruluşu konusunda getirdiği yeni tezlerin yarattığı canlı tartışma gibi.

DOĞAN AVCIOĞLU ve FATİHİN DEVRİMCİLİĞİ  

Bu tür araştırmacıların en önemlilerinden biri de Doğan Avcıoğludur. Yazdığı beş ciltlik Türklerin Tarihi eseri bizim kendi tarihimizi öğrenmemiz açısından çok önemli bir kaynaktır. Ne yazık ki, üzerinde çalışmaya başladığı altıncı cildi (Osmanlı) tamamlayamadan öldü.

Ben, ondan kalan el yazmalarını derleyerek bu altıncı cildi yayınladım (Doğan Avcıoğlu, Osmanlının Düzeni Kırmızı Kedi).

Bu çalışmada Avcıoğlu, Osmanlıyı tarihsel maddeci bir açıdan inceler, üretim ilişkilerini ve özellikle toprak mülkiyetini ayrıntılarıyla irdeleyerek üretim tarzı hakkındaki bulgularını sergiler. Altı asırlık tarihte fetihlerden, iç isyanlara, saray entrikalarından, kardeş katline kadar aklınıza gelebilecek bütün olayları Osmanlının sosyo-ekonomik yapısıyla açıklar. Türklerin Tarihinin ilk beş cildinde olduğu gibi, Osmanlı araştırmasında da Doğulu ve Batılı çok sayıda bilim adamının yapıtlarına başvurur.

Bu çalışmasında Avcıoğlu, Fatihin gerek Avrupada, gerekse Anadoluda yaptığı toprak düzenlemelerini devrimci atılımlar olarak görür: Fatihin son yıllarında 20 binden fazla köy ve mezra yeniden düzenlenmiş ve tımarlı sipahilere dağıtılmıştır. Birleştirilen vakıf ve mülklerden de devami denilen gelir hisseleri için eşkinci istenmiştir. Bunu Nişancı Karamani Mehmet Paşa (1476-81) uygulamıştır. Amaç tımarlı sipahi sayısını artırmak ve hazine için padişah hasları bulmak idi.

CEM SULTAN OLAYI

Fatih Sultan Mehmetin iki şehzadesinden Beyazıtın tahta çıkması, Cem Sultanın ülkeyi terkedip daha sonra zehirlenerek öldürülmesiyle sonuçlanan kavgayı Doğan Avcıoğlu, Fatih döneminde başlatılan toprak reformunun yarattığı hoşnutsuzluktan kaynaklanan bir kavga olarak değerlendirir. Bayezid o reformlara karşı olan arazi sahipleri ve onlara bağlı yeniçeriler tarafından desteklenir. Cem ise babasının reformlarını sürdürmek yanlısıdır. Fatihin timar sistemindeki yeniliklerini uygulayan Sadrazam Nişancı Karamani Ceme gizlice gel mesajı gönderir. Yeniçeriler ayaklanarak Karamaniyi öldürür. Cem kaçmak zorunda kalır.

Bayezid padişah olunca ilk işi emlak ve evkaf sahiplerine el konulan mal ve topraklarını geri vermek olur. Avcıoğlu olayla ilgili olarak, Halil İnalcıktan şu alıntıyı yapar: Böylece Fatihin hastalığının arttığı 1479dan itibaren taht için gizli mücadele memlekette büyük bir içtimai hareketle ihtilat etmiş oluyordu… (H. İnalcık, İslam Ansiklopedisi, 7. Cilt, II. Mehmet maddesi.)

FATİH VE İSLAM

Fatihin Türklüğe ve İslama bakışı kendinden öncekilerden de, sonrakilerden de farklıdır. Avcıoğlu şu saptamayı yapar: Fatih doğan ilk oğluna büyük dedesi Yıldırım Beyazidin, ikinci oğluna İran geleneğinden Cemin adını, torununa da Oğuz Hanın adını vermişti. Denilebilir ki, Fatihin kişiliğinde Türk, İran, İslam ve Roma hükümdarlık geleneklerini bir araya getiren Osmanlı Padişahı doğmuştur.

Avcıoğlundan okumaya devam edelim: İstanbulun fethinden sonra şehre Anadolu ve Rumeliden birçok aile getirilip yerleştirilir. Denilebilir ki, istanbulun bugünkü sosyolojik yapısının temeli Fatih zamanında atılmıştır. Dinsel açıdan bakarsanız, kent,  Yahudiler için gettosuz ve pogromsuz bir yeryüzü cenneti olmuştur. Şehri şenlendirmek için Rumlara geri dönüş izni verilmiştir. Kir Luka, Lukas Notaras gibi Fatihin şarap satın aldığı Rumlar yüksek devlet görevlerine getirilir. Yanında Floransalı, Cenevizli, Ragusalı danışmanlar vardır. Fatih, Galatada Floransalılara şenlik yaptırır ve zengin Carlo Martinellinin evinde yiyip, içip eğlenir...

Hadi bir ekleme de ben yapayım: Resmin yasak olduğu, Kuran okunurken duvarlardaki resimlerin ters çevrildiği bir toplumda, Venedikli Gentile Belliniye kendi portresini yaptırır.

Sonuç olarak, tarihsel kişileri ve olayları bir kişisel çekişme aracı gibi değil, tarihe katkıda bulunmak için tartışmak daha doğru olur.

Tarihsel romanlar, filmler ve diziler, tarihsel olaylar konusundaki tartışmalar, kendi tarihini bile bilmeyen bir toplum için çok yararlıdır. Okullarda öğretilen didaktik tarihe karşı bir ilgi uyandırır. Yeter ki bu konularda daha ciddi olalım.

 

 

 

 

Eğitim